Prawdy i mity o wszawicy

Powrót do szkoły po wakacyjnym wypoczynku bywa zapowiedzią zmagań z nauką, ale nie tylko. Wszawica nasila się szczególnie jesienią, kiedy dzieci wracają z kolonii i obozów.

Wszawica przenosi się m.in. w szatniach i przebieralniach poprzez kontakt zdrowych włosów z zakażonymi lub poprzez grzebienie, czapki, szaliki, a także bieliznę pościelową. Coraz częściej w lokalnych gazetach pojawiają się alarmujące informacje o masowych zakażeniach szkolnych. Jedną z przyczyn epidemii szkolnych wszawicy jest fakt, że ta choroba to nadal temat wstydliwy. Wciąż pokutuje mit, że dotyczy ona biednych środowisk, dlatego wielu dorosłych – ze strachu przed stygmatyzacją społeczną – obawia się głośno mówić o problemie wszawicy. A rodzice, lecząc swoje pociechy indywidualnie, są bezsilni, ponieważ bez zwalczenia źródła zakażenia choroba będzie powracała.

Objawy choroby

W początkowym okresie zakażenia (tygodnie, a nawet miesiące) wszawica może przebiegać bezobjawowo. Zdarza się, że pasożyty zostają odkryte przypadkowo, np. podczas czesania lub mycia głowy. Dorosłe wszy trudno jest zauważyć w czasie oglądania głowy, ponieważ dostosowują swoją barwę do koloru włosów człowieka. Łatwo jest natomiast znaleźć gnidy – malutkie, milimetrowe szaro-białe kuleczki przyklejone u nasady włosów. Najczęściej są one umiejscowione za małżowinami usznymi i na potylicy. Dodatkowo obecność gnid i wszy można sprawdzić, wyczesując włosy gęstym grzebieniem. Ponieważ gnidy, podczas ich składania, przyczepione są u nasady włosa, wysokość, na jakiej się stwierdza ich skorupy, wskazuje na czas trwania zakażenia.

Jeżeli rozpoznanie wszawicy jest niepewne, lekarz może posłużyć się badaniem w świetle lampy Wooda, gdzie pasożyty i gnidy wykazują żółto-zielonkawą fluorescencję.

Dopiero przy nasilonym zakażeniu dominującym objawem jest swędzenie będące wynikiem reakcji alergicznej na ślinę pasożytów. Często w miejscach zadrapania powstają przeczosy, które wtórnie mogą ulec nadkażeniu bakteryjnemu. Odczynowo może dojść do powiększenia szyjnych i karkowych węzłów chłonnych. Wszy na ogół nie przenoszą chorób. Pośrednio mogą doprowadzić do zakażenia jedynie Borrelia recurentis i rozwoju duru powrotnego.

Zapobieganie i zwalczanie

W przypadku stwierdzenia wszawicy należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza, który poleci odpowiedni preparat zwalczający pasożyty. Ważne jest, aby dobrać maksymalnie skuteczne leczenie przy jak najmniejszej toksyczności preparatu. Zwalczanie zakażenia domowymi sposobami nie powinno być praktykowane, ponieważ jest uciążliwe i nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Ważne jest także, by przeprowadzić równoczesne leczenie wszystkich osób mających ścisły kontakt z osobą zakażoną.

W Polsce w sprzedaży aptecznej dostępne są szampony, płyny oraz roślinne nalewki octowe zwalczające wszy. Wśród zawartych w tych produktach związków należy wymienić permetrynę, pyretryny, melation, dimetikon i cyklometikon.

Permetryna

Mechanizm działania szamponów z permetryną (w stężeniu 1%) polega na zmianie przewodnictwa nerwowego w organizmie wszy i do jego porażenia. Szampon pozostawia się na skórze głowy na 10 minut, po czym dokładnie się go spłukuje. Kurację można w razie potrzeby powtórzyć po tygodniu. Preparat można stosować u dzieci od 3. roku życia. Stosowanie szamponów z permetryną jest często leczeniem pierwszego rzutu, a tymczasem oporność wszy na ten związek gwałtownie wzrasta.

Pyretryny

Innymi związkami przeciwwszawiczymi są pyretryny. Ich źródłem są kwiaty złocienia dalmatyńskiego. Działanie tych związków polega na zaburzeniu przewodnictwa nerwowego w ciele pasożyta. Preparaty te nie mogą być stosowane u małych dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią.

Melation

Kolejnym lekiem przeciwko wszawicy jest melation – łatwopalny organiczny środek owadobójczy. W badaniach ocenia się, że po zastosowaniu tego leku w ciągu pięciu minut giną niemal wszystkie pasożyty i około 95 proc. ich jaj. W literaturze opisano jednak przypadki oporności wszy na związki pyretryny oraz często współistniejącą oporność na melation (doniesienia z Wielkiej Brytanii).

Dimetikon i cyklometikon

Nietoksyczną i bardzo skuteczną metodą pozbycia się wszawicy jest stosowanie preparatów z grupy silikonów: dimetikonu i cyklometikonu. Związki te można stosować nawet u dzieci od 6. miesiąca życia, u kobiet w ciąży oraz karmiących piersią. Wspomniane substancje dokładnie pokrywają wszy i ich jaja, przez co blokują ich funkcje życiowe. Dodatkowo powodują zaburzenia gospodarki wodnej (odwodnienie) wszy, dzięki czemu zmniejsza się ich przyleganie do powierzchni włosa.

Preparaty z dimetikonem i cyklometikonem nakłada się na suche włosy na co najmniej osiem godzin, następnie należy je dokładnie umyć. Aby zapobiec nawrotowi infekcji, taką kurację zaleca się powtórzyć po siedmiu dniach. Dużą zaletą tych preparatów, w przeciwieństwie do środków neurotoksycznych, jest brak powstawania oporności. W dwóch badaniach randomizowanych przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii wykazano, że produkt zawierający 4% dimetikon (Hedrin®) miał podobną skuteczność jak d-phenothrin (0,5%), z odsetkiem wyleczenia około 70 proc., i wyższą skuteczność niż malation. W wieloośrodkowych, randomizowanych badaniach opublikowanych na łamach „BMC Infectious Diseases” w 2008 roku wykazano ponad 97‑proc. skuteczność tych preparatów (nawet w przypadkach bardzo nasilonych zakażeń) oraz dobrą tolerancję tych leków.

Co po leczeniu?

Jeżeli po zastosowanym leczeniu we włosach pozostaną martwe gnidy, można je usunąć, płucząc umyte wcześniej włosy ciepłym, roztworem octu i wody (1:2), a następnie po kilku godzinach wyczesać je gęstym grzebieniem.