Dla matki i dla dziecka

Ciąża to okres mobilizacji wszystkich sił witalnych organizmu w celu zapewnienia płodowi jak najlepszych warunków do prawidłowego rozwoju. Aby tak się stało, trzeba dostarczyć organizmowi kobiety tuż przed ciążą i w jej trakcie wszystkich niezbędnych substancji. Jedną z nich jest kwas foliowy.

Kwas foliowy, czyli inaczej witamina B9, i jego poliglutaminowe pochodne zaliczane są do grupy witamin B. Sam kwas jest substancją syntetyczną, nie występuje w naturalnej żywności. Natomiast występują w niej jego pochodne – foliany.

Niestety biodostępność folianów z pożywienia jest o połowę niższa niż biodostępność kwasu foliowego w postaci syntetycznej. Jest on prawie w 100 proc. wchłaniany w jelitach. Szacuje się, iż foliany uzyskiwane z żywności niemal w 80 proc. występują w postaci poliglutaminianów rozkładanych przez komórki nabłonka jelitowego do form monoglutaminowych transportowanych i dystrybuowanych do poszczególnych organów. W tkankach docelowych przebiega resynteza związków poliglutaminowych budujących produkt końcowy – koenzym F (tetrahydrofolian).

Z kronik farmaceuty

Kwas foliowy zawdzięcza swą nazwę liściom szpinaku (łac. folium – liść). W 1941 roku Mitchell, Shunell i Wiliams wyizolowali tę substancję właśnie z liści tej rośliny. Jest ona najbogatszym źródłem folianów. Sporą ilość tych substancji zawierają także liście kapusty, sałaty i nać pietruszki. Równie bogate w foliany są produkty pochodzenia zwierzęcego: wątroba drobiowa, cielęca i wieprzowa oraz jaja. Dużo folianów zawierają też otręby pszenne, orzechy, soja, warzywa strączkowe, brokuły, kalafior, drożdże piekarskie.

Działanie kwasu foliowego

Zapotrzebowanie na kwas foliowy wzrasta w ciąży o 50 proc. Substancja ta warunkuje syntezę kwasów nukleinowych i prawidłowe podziały komórek kształtującego się organizmu. U większości kobiet w wieku rozrodczym stężenie folianów w surowicy jest krytycznie niskie, tj. poniżej 6,6 ng/ml.

Liczne badania, przeprowadzone na początku lat 90. m.in. przez angielskich i węgierskich lekarzy, potwierdziły, że płody pozbawione odpowiednich osoczowych stężeń folianów są statystycznie częściej narażone na wadliwe kształtowanie się cewy nerwowej (rozszczep kręgosłupa, bezmózgowie, przepuklina oponowo-rdzeniowa) oraz wady serca i układu moczowego. Częstość występowania wad cewy nerwowej w populacji to około 1-2 przypadki na 1000 urodzeń, natomiast wady serca zdarzają się z częstością 1 na 100 urodzeń.

Zalecenia PTG 2007

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego (PTG) zaleca się kobietom planującym ciążę, a w zasadzie wszystkim kobietom w wieku rozrodczym, suplementację 400 µg folianów dziennie przynajmniej przez 4 tygodnie przed planowanym zajściem w ciążę i kontynuowanie jej przez pierwszy trymestr ciąży. Niestety tylko około 10 proc. kobiet zachodzących w ciążę stosuje się do tych zaleceń.

Większe dobowe dawki folianów, tj. 4 mg, zaleca się kobietom palącym papierosy oraz tym, które urodziły już jedno dziecko z wadą cewy nerwowej bądź przyjmującym leki przeciwpadaczkowe.

Przyswajalność

Liczne prace badawcze z zakresu farmakologii udowodniły, że nawet regularne zażywanie preparatów kwasu foliowego nie zawsze jest gwarancją zapewnienia rozwijającemu się dziecku odpowiednich dawek tego istotnego składnika.

O ilości kwasu foliowego przyswojonego przez organizm decyduje kilka czynników: forma chemiczna, rodzaj diety (bogata lub uboga w foliany, bogata w naturalne substancje upośledzające wchłanianie folianów), rodzaj obróbki technologicznej, jakiej poddawana jest żywność (foliany są bardzo wrażliwe na działanie wysokich temperatur – gotowanie to dezaktywacja około 80 proc. folianów), przechowywanie żywności (warzywa liściaste mogą stracić do 70 proc. folianów w ciągu 3 dni).

Wchłanianie folianów dodatkowo jest upośledzane przez: palenie papierosów, spożywanie alkoholu, przyjmowanie tabletek antykoncepcyjnych, ciągłe odchudzanie się.

Dodatkowo metafolina

Około 50 proc. kobiet ma mniejsze bądź większe trudności z metabolizowaniem kwasu foliowego i przekształcaniem go w związek przyswajany przez płód. Problem leży w zmiennej u kobiet aktywności enzymu reduktazy 5-metylo-4-hydrofolianowej, metabolizującej kwas foliowy. Dlatego też PTG zaleca przyjmowanie preparatu kwasu foliowego w postaci soli wapniowej 5-metylotetrahydrofolianu (5-MTHF), zwanej metafoliną. Jest to najaktywniejsza forma folianu bezpośrednio wykorzystywana przez organizm. Niezależna od metabolicznych szlaków przemian glutaminianów. Pozwala uzyskać i utrzymać optymalne dla płodu stężenia folianów nawet u tych kobiet, które mają problem z metabolizowaniem kwasu foliowego.

Niepokojące statystyki

Problem uzupełniania niedoborów kwasu foliowego został skutecznie rozwiązany w Stanach Zjednoczonych, gdzie folianami wzbogaca się mąkę. Efektem tych działań jest zmniejszenie o około 50 proc. liczby noworodków z wrodzonymi wadami cewy nerwowej.

Mimo że większość społeczeństwa zdaje sobie sprawę ze znaczenia kwasu foliowego, statystyki są zatrważające. Według danych z 2001 roku współczynnik umieralności noworodków z powodu wad cewy nerwowej w Polsce był jednym z najwyższych w Europie, a częstość występowania takich wad osiągnęła aż 2,7 na 1000 urodzeń. W świetle przytoczonych danych pomysł uzupełniania niedoborów kwasu foliowego poprzez dodanie go do popularnych półproduktów, tak jak się to robi w innych krajach, nabiera szczególnego znaczenia. Warto także zachęcać przyszłe mamy do zwracania uwagi na skład chemiczny suplementów diety, by prócz samego kwasu foliowego zawierały także metafolinę.

Foliany są bardzo wrażliwe na:

• działanie wysokiej temperatury
• działanie promieni słonecznych
• kwasowość (pH poniżej 7)

Zalety metafoliny

• najbardziej istotna forma folianów
• w przeciwieństwie do kwasu foliowego nie wymaga metabolizowania, ale jest bezpośrednio dostępna
• optymalny efekt u kobiet, które mogą mieć problemy z metabolizowaniem kwasu foliowego
• znacząco wyższe stężenie w erytrocytach
• optymalna biodostępność